- Μια κριτική αποτίμηση της εξαγγελθείσας απαγόρευσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης πριν από τα 15 έτη, της τεχνολογικής ανεπάρκειας των οριζόντιων μέτρων και της διολίσθησης σε ένα καθεστώς καθολικής επιτήρησης.
Στη συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου της 30ής Σεπτεμβρίου 2026, η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να διαβεί έναν κρίσιμο θεσμικό Ρουβίκωνα. Με κοινή εισήγηση των υπουργών Επικρατείας και Ψηφιακής Διακυβέρνησης, τέθηκε στο τραπέζι η θέσπιση οριζόντιου ορίου ηλικίας 15 ετών για την πρόσβαση σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Η νέα διάταξη, η οποία ενσωματώνεται στον ν. 5099/2024 (τον εφαρμοστικό νόμο της ευρωπαϊκής Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες – DSA), εισάγει μηχανισμούς επαλήθευσης ηλικίας μέσω του Kids.gov.gr Wallet και του Gov.gr Wallet. Μάλιστα, προβλέπει την ενιαία θεώρηση της ηλικίας βάσει του έτους γέννησης, ώστε όλοι οι μαθητές της ίδιας τάξης να λογίζονται ως έχοντες συμπληρώσει το όριο την 1η Ιανουαρίου.
Η επικοινωνιακή νομιμοποίηση του μέτρου πατά σε μια τραγική και αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα: ένας στους τέσσερις μαθητές δηλώνει παγιδευμένος στην υπερβολική χρήση των οθονών και αναζητά διέξοδο. Όμως, πίσω από την αγαθή πρόθεση και τη ρητορική περί παιδικής προστασίας, κρύβεται μια βαθιά αυταρχική σύλληψη. Μετατρέποντας την ελεύθερη πρόσβαση στην ψηφιακή δημόσια σφαίρα σε κρατικό προνόμιο με επίδειξη ψηφιακής ταυτότητας, η πολιτεία δεν προστατεύει απλώς τα παιδιά.
Θέτει τα θεμέλια ενός μηχανισμού ψηφιακού ελέγχου που ακυρώνει την ανωνυμία και απειλεί ευθέως τις πολιτικές ελευθερίες όλων των πολιτών.
Η πραγματική απειλή των αλγορίθμων και τα επιχειρήματα υπέρ της παρέμβασης
Κανένας σοβαρός αναλυτής δεν μπορεί να παραγνωρίσει τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν οι ανήλικοι στο σημερινό διαδίκτυο. Τα κοινωνικά δίκτυα δεν είναι ουδέτερα εργαλεία επικοινωνίας. Είναι πανίσχυρες πλατφόρμες εξόρυξης προσοχής, σχεδιασμένες με βάση τις αρχές του συμπεριφορισμού και των τυχερών παιχνιδιών. Μέσω της διαλείπουσας ανταμοιβής ντοπαμίνης, τα παιδιά παραδίδουν τον εγκέφαλό τους σε μια διαρκή εξάρτηση που διαλύει τον ύπνο, διασπά την προσοχή και υπονομεύει τη μαθησιακή διαδικασία.
Παράλληλα, η ψυχική υγεία μιας ολόκληρης γενιάς βρίσκεται σε κρίση. Η συνεχής σύγκριση με κατασκευασμένες εικόνες τελειότητας τροφοδοτεί τη δυσμορφοφοβία, την κατάθλιψη και τις διατροφικές διαταραχές, πλήττοντας κυρίως τα κορίτσια στην πρώιμη εφηβεία. Ταυτόχρονα, το φαινόμενο του κυβερνοεκφοβισμού έχει πάρει εφιαλτικές διαστάσεις. Ο εκφοβισμός δεν σταματά στο σχολικό προαύλιο, αλλά ακολουθεί το παιδί μέσα στο υπνοδωμάτιό του, μετατρέποντας την καθημερινότητά του σε αδιάκοπο μαρτύριο, ενίοτε με τραγικές συνέπειες.
Απέναντι σε αυτό το φαινόμενο, οι γονείς δηλώνουν ανίσχυροι. Μια μέση οικογένεια δεν διαθέτει ούτε τα τεχνικά μέσα ούτε τη γνωστική κατάρτιση για να αναμετρηθεί με τους στρατούς μηχανικών και ψυχολόγων που απασχολούν οι πολυεθνικές της Silicon Valley. Υπό αυτή την έννοια, η κρατική μέριμνα μοιάζει στα μάτια πολλών ως η μόνη σανίδα σωτηρίας.
Το διεθνές τοπίο και οι αδιέξοδες σταυροφορίες
Η ελληνική πρωτοβουλία δεν αποτελεί απομονωμένο φαινόμενο, αλλά κομμάτι ενός ευρύτερου διεθνούς κύματος απαγορευτισμού. Σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο, κυβερνήσεις επιχειρούν να υψώσουν νομοθετικά τείχη, καταλήγοντας ωστόσο σε ένα κοινό συμπέρασμα: οι οριζόντιες απαγορεύσεις είναι πρακτικά ανεφάρμοστες και νομικά επικίνδυνες.
Στην Αυστραλία, η εξαγγελία για καθολικό αποκλεισμό των εφήβων κάτω των 16 ετών και η απειλή επιβολής εξοντωτικών προστίμων στις πλατφόρμες πυροδότησε άμεση θεσμική κρίση. Οργανώσεις προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ειδικοί της κυβερνοασφάλειας προειδοποίησαν ότι το μέτρο αφενός αποκλείει τους νέους από κρίσιμα δίκτυα κοινωνικής υποστήριξης και αφετέρου ανοίγει τον δρόμο για μαζική παραβίαση της ιδιωτικότητας.
Στη Γαλλία, ο περίφημος νόμος για την ψηφιακή ενηλικίωση στα 15 έτη παραμένει ουσιαστικά μετέωρος. Η προσπάθεια επιβολής γονικής συναίνεσης για τις ηλικίες μεταξύ 13 και 15 ετών προσέκρουσε στις έντονες επιφυλάξεις της εθνικής αρχής προστασίας δεδομένων (CNIL), αλλά και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, καθώς κανένα τεχνικό εργαλείο δεν μπόρεσε να εγγυηθεί την ταυτοποίηση, χωρίς να εκθέτει ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα σε κινδύνους μαζικής διαρροής.
Ανάλογο σκηνικό εκτυλίσσεται και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Πολιτείες όπως η Φλόριντα, η Γιούτα και το Τέξας ψήφισαν αυστηρούς νόμους αποκλεισμού των ανηλίκων κάτω των 14 ή 15 ετών μέσω υποχρεωτικού ελέγχου ταυτοτήτων από τρίτες εταιρείες. Το αποτέλεσμα ήταν μια σειρά από άμεσες προσφυγές στα ομοσπονδιακά δικαστήρια, τα οποία σε πολλές περιπτώσεις ανέστειλαν την εφαρμογή των νόμων κρίνοντάς τους αντισυνταγματικούς, καθώς παραβιάζουν θεμελιώδη δικαιώματα ελευθερίας του λόγου και πρόσβασης στην πληροφόρηση που κατοχυρώνονται από την Πρώτη Τροπολογία.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η ίδια η φιλοσοφία της Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) εστιάζει στην υποχρέωση των πλατφορμών να ανασχεδιάσουν τα συστήματά τους («Safety by Design») -απενεργοποιώντας εθιστικούς αλγορίθμους και στοχευμένες διαφημίσεις- και όχι στην επιβολή οριζόντιων απαγορεύσεων εισόδου από τα κράτη-μέλη.
Η τεχνολογική αφέλεια και το μπούμερανγκ του αποκλεισμού
Η προσπάθεια ενός κράτους να απαγορεύσει τη χρήση ψηφιακών πλατφορμών σε μια ολόκληρη ηλικιακή ομάδα πάσχει από πρωτοφανή αφέλεια. Οι έφηβοι είναι ψηφιακά αυτόχθονες. Η παράκαμψη τέτοιων φραγμών μέσω εικονικών δικτύων (VPN), πλαστών λογαριασμών ή δανεικών κωδικών ενηλίκων αποτελεί ζήτημα λίγων λεπτών.
Το πιο ανησυχητικό, όμως, είναι το αποτέλεσμα αυτής της πίεσης. Όταν αποκλείεις τους εφήβους από τις mainstream, ρυθμιζόμενες και ελεγχόμενες πλατφόρμες, δεν σταματούν να επικοινωνούν στο διαδίκτυο. Αντιθέτως, μεταναστεύουν σε σκοτεινότερες, αποκεντρωμένες ή κρυπτογραφημένες γωνιές του κυβερνοχώρου (όπως ανεξέλεγκτα κανάλια chat και underground φόρουμ), όπου δεν υπάρχει κανένας μηχανισμός αναφοράς, καμία εποπτεία και κανένα φίλτρο προστασίας.
Επιπλέον, η οριζόντια αποκοπή μέχρι τα 15 στερεί από τους νέους τη δυνατότητα ομαλής κοινωνικοποίησης και ψηφιακής εκπαίδευσης. Τα social media αποτελούν σήμερα τον δημόσιο χώρο συνάντησης των νέων. Η απόλυτη απαγόρευση δεν τους μαθαίνει πώς να κολυμπούν στα βαθιά νερά της ψηφιακής εποχής, απλώς τους κρατά με τη βία στην ακτή, για να τους ρίξει ξαφνικά στα κύματα την ημέρα που θα κλείσουν τα 15 τους χρόνια, χωρίς καθόλου αντισώματα απέναντι στην παραπληροφόρηση και τη χειραγώγηση.
Η διολίσθηση στον ψηφιακό εκφασισμό
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η πιο επικίνδυνη διάσταση του ζητήματος. Η μέθοδος υλοποίησης μιας τέτοιας απαγόρευσης συνιστά την απόλυτη ολισθηρή πλαγιά προς τον ψηφιακό αυταρχισμό.
Η κατάργηση της ανωνυμίας για το σύνολο των πολιτών
Για να βεβαιωθεί μια πλατφόρμα ή το κράτος ότι ένας χρήστης δεν είναι 14 ετών, είναι τεχνικά αδύνατο να ελέγξει μόνο τους ανηλίκους. Πρέπει αναγκαστικά να ταυτοποιήσει τους πάντες.
Προκειμένου ένας ενήλικος πολίτης να διατηρεί λογαριασμό, θα υποχρεωθεί να συνδέσει το προφίλ του με την επίσημη κρατική του ταυτότητα, τον ΑΦΜ του ή το κυβερνητικό ψηφιακό πορτοφόλι (Gov.gr Wallet). Αυτό σημαίνει τον οριστικό θάνατο της ανωνυμίας στο διαδίκτυο. Κάθε πολιτική άποψη, κάθε κοινωνική κριτική, κάθε συμμετοχή σε δημόσιο διάλογο θα φέρει πλέον την ψηφιακή σφραγίδα του κράτους, εκθέτοντας τον πολίτη σε δυνητική στοχοποίηση.
Ο κρατικός θυρωρός της ελεύθερης έκφρασης
Όταν η πρόσβαση στον δημόσιο διάλογο εξαρτάται από το εάν το κράτος «ανάβει πράσινο φως» μέσω μιας κρατικής εφαρμογής ταυτοποίησης, η έννοια της δημοκρατίας ακρωτηριάζεται.
Αν σήμερα η κοινωνία αποδεχθεί ότι το κράτος έχει το δικαίωμα να εγκρίνει ή να απαγορεύει τη σύνδεση σε πλατφόρμες επικαλούμενο την «ψυχική υγεία των ανηλίκων», ποιο θεσμικό αντίβαρο θα το εμποδίσει αύριο να επεκτείνει αυτόν τον έλεγχο; Με το ίδιο ακριβώς σκεπτικό, μια μελλοντική εξουσία θα μπορεί να αποκλείει «ανεπιθύμητες» φωνές, μειονότητες ή πολιτικούς αντιπάλους, επικαλούμενη την «κοινωνική ειρήνη» ή την «εθνική ασφάλεια».
Πρόκειται για την ίδια δομική αρχιτεκτονική που εφαρμόζεται σε αυταρχικά καθεστώτα, όπως η Κίνα, όπου η πρόσβαση στο διαδίκτυο προϋποθέτει πραγματική ταυτότητα και υπακούει στις κρατικές διαθέσεις. Ο όρος «ψηφιακός φασισμός» δεν αποτελεί υπερβολή, όταν το κράτος συγκεντρώνει στα χέρια του την απόλυτη εξουσία να αποφασίζει ποιος δικαιούται να εισέλθει στην ψηφιακή αγορά.
Ο ασφυκτικός πατερναλισμός
Ο αυταρχισμός ιστορικά δεν εμφανίζεται ως απειλή, αλλά ως στοργικός προστάτης. Το δόγμα ότι «το κράτος γνωρίζει καλύτερα από τους γονείς πώς να μεγαλώσουν τα παιδιά τους» αφαιρεί την ευθύνη από την οικογένεια και την κοινωνία των πολιτών και την εκχωρεί στους υπουργικούς διαδρόμους. Η δημοκρατία δεν προστατεύεται με την επιβολή καθολικών απαγορεύσεων, αλλά με την ενδυνάμωση των πολιτών.
Ρύθμιση του προϊόντος και όχι αστυνόμευση του πολίτη
Η προστασία των παιδιών είναι αναγκαία, αλλά ο τρόπος που επιλέγεται είναι καταστροφικός. Αντί το κράτος να μετατρέπεται σε ψηφιακό χωροφύλακα που ελέγχει ταυτότητες στην είσοδο του διαδικτύου, η απάντηση πρέπει να στραφεί εναντίον της ίδιας της ασυδοσίας των τεχνολογικών κολοσσών:
● Απαγόρευση των εθιστικών μηχανισμών: Κατάργηση της αυτόματης αναπαραγωγής (autoplay), του ατελείωτου scroll και των νυχτερινών ειδοποιήσεων σε συσκευές που χρησιμοποιούνται από παιδιά.
● Κατάργηση των αλγορίθμων εκμετάλλευσης: Πλήρης απαγόρευση συλλογής προσωπικών δεδομένων και χρήσης αλγορίθμων εξατομικευμένης σύστασης περιεχομένου για ανηλίκους.
● Εισαγωγή ουσιαστικής ψηφιακής παιδείας: Διδασκαλία κριτικής σκέψης και ψηφιακού γραμματισμού στα σχολεία, ώστε τα παιδιά να κατανοούν πώς χειραγωγούνται και πώς μπορούν να προστατεύσουν τον εαυτό τους.
● Ενίσχυση της οικογένειας: Παροχή εύχρηστων, αποκεντρωμένων εργαλείων γονικού ελέγχου σε επίπεδο συσκευής, χωρίς κρατική διαμεσολάβηση και καταγραφή δεδομένων.
Η κοινωνία δεν μπορεί να ανεχθεί τη θυσία των θεμελιωδών ελευθεριών στον βωμό μιας επιφανειακής λύσης. Ένα κράτος που επιλέγει να στήσει ηλεκτρονικά μπλόκα για όλους τους πολίτες του, προκειμένου να κρύψει την αδυναμία του να συγκρουστεί με τις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες, δεν προστατεύει τη νέα γενιά. Απλώς χτίζει, με υλικά την τεχνολογία και άλλοθι τα παιδιά, μια ψηφιακή δυστοπία. Ένα επιτελικό κράτος νέας γενιάς.
0 Σχόλια
Αφήστε ένα σχόλιο