- Ο κόσμος αλλάζει ηλικία — και μάλιστα πολύ πιο γρήγορα από όσο περίμεναν οι δημογράφοι. Για πρώτη φορά στα καταγεγραμμένα δεδομένα, οι άνθρωποι που έχουν συμπληρώσει τα 65 χρόνια ζωής είναι πλέον περισσότεροι από τα παιδιά ηλικίας έως πέντε ετών. Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνει μια βαθιά μεταβολή που δεν αφορά μόνο τις στατιστικές, αλλά τον τρόπο με τον οποίο θα λειτουργούν οι οικονομίες και οι κοινωνίες τις επόμενες δεκαετίες.
Οι προβολές του U.S. Census Bureau δείχνουν ότι η τάση αυτή θα ενισχυθεί σημαντικά. Μέσα στις επόμενες δεκαετίες, ο αριθμός των ηλικιωμένων θα αυξηθεί με ρυθμούς πολύ υψηλότερους από εκείνους του συνολικού πληθυσμού. Ο πλανήτης θα συνεχίσει να μεγαλώνει πληθυσμιακά, αλλά η αύξηση θα προέρχεται ολοένα περισσότερο από τις μεγαλύτερες ηλικίες.
Η εικόνα είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακή αν συγκριθεί με την πορεία των γεννήσεων. Η γονιμότητα υποχωρεί σε όλο και περισσότερες χώρες, με αποτέλεσμα η ανανέωση των γενεών να μην εξασφαλίζεται. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται πλέον στις παραδοσιακά γερασμένες κοινωνίες της Ευρώπης ή στην Ιαπωνία. Έχει πλέον περάσει και σε μεγάλες χώρες της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής.
Κίνα και Ινδία, οι δύο μεγαλύτεροι πληθυσμοί του πλανήτη, έχουν ήδη βρεθεί κάτω από το όριο των περίπου 2,1 παιδιών ανά γυναίκα που απαιτείται για τη δημογραφική αναπλήρωση. Αντίστοιχη πορεία έχουν καταγράψει και άλλες χώρες που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν νεότερες πληθυσμιακά.
Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος. Όσο μειώνονται οι γεννήσεις, τόσο μικραίνουν οι μελλοντικές γενιές των γονέων. Και όταν υπάρχουν λιγότεροι άνθρωποι σε αναπαραγωγική ηλικία, ακόμη και μια σταθερή αναλογία παιδιών ανά γυναίκα μπορεί να οδηγήσει τελικά σε λιγότερες συνολικές γεννήσεις.
Ταυτόχρονα, η απόφαση για τη δημιουργία οικογένειας μετατίθεται χρονικά. Η ακριβή κατοικία, η αβεβαιότητα στην εργασία, οι απαιτήσεις της επαγγελματικής ζωής και η δυσκολία πρόσβασης σε υπηρεσίες φροντίδας παιδιών λειτουργούν αποτρεπτικά. Η απόκτηση του πρώτου παιδιού γίνεται αργότερα και, ως συνέπεια, μειώνονται συχνά οι πιθανότητες να ακολουθήσουν δεύτερο ή τρίτο.
Οι αριθμοί προμηνύουν μεγάλη ανακατανομή του παγκόσμιου πληθυσμού. Το 2025 οι άνω των 65 ετών υπολογίζονται σε περίπου 852 εκατομμύρια. Μέχρι το 2060 ο αριθμός τους εκτιμάται ότι θα προσεγγίσει τα δύο δισεκατομμύρια.
Και ενώ ο παγκόσμιος πληθυσμός αναμένεται να αυξηθεί από περίπου 8,13 δισεκατομμύρια σε 10,23 δισεκατομμύρια, η συμμετοχή των ηλικιωμένων θα αυξηθεί πολύ ταχύτερα. Από περίπου έναν στους δέκα ανθρώπους σήμερα, θα φθάσουν σχεδόν τον έναν στους πέντε μέχρι το 2060.
Το επίκεντρο αυτής της αλλαγής δεν θα βρίσκεται μόνο στην Ευρώπη. Η Ασία αναμένεται να καταγράψει τη μεγαλύτερη αριθμητική αύξηση ηλικιωμένων, με τον πληθυσμό των άνω των 65 ετών να εκτιμάται ότι θα αυξηθεί από 487 εκατομμύρια σε περίπου 1,24 δισεκατομμύρια.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Αφρικής. Παρότι παραμένει η νεότερη ήπειρος, ο αριθμός των ηλικιωμένων αναμένεται να αυξηθεί θεαματικά, από περίπου 60 εκατομμύρια σήμερα σε σχεδόν 250 εκατομμύρια το 2060.
Πίσω από αυτούς τους αριθμούς κρύβεται ένα μεγάλο οικονομικό ερώτημα: ποιος θα εργάζεται και ποιος θα χρηματοδοτεί τα συστήματα κοινωνικής προστασίας;
Τα ασφαλιστικά μοντέλα που δημιουργήθηκαν σε εποχές με πολύ περισσότερους εργαζομένους ανά συνταξιούχο θα αντιμετωπίσουν αυξανόμενες πιέσεις. Η μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού μπορεί να περιορίσει την παραγωγή και τα φορολογικά έσοδα, την ώρα που οι ανάγκες για συντάξεις, υγειονομική περίθαλψη και φροντίδα θα αυξάνονται.
Οι κυβερνήσεις θα βρεθούν έτσι μπροστά σε επιλογές που κάθε άλλο παρά δημοφιλείς είναι. Περισσότερες εισφορές, αλλαγές στα όρια συνταξιοδότησης, διαφορετικός σχεδιασμός των παροχών και μεγαλύτερη συμμετοχή των μεγαλύτερων ανθρώπων στην αγορά εργασίας είναι ορισμένες από τις λύσεις που θα συζητηθούν.
Η έλλειψη εργαζομένων, από την άλλη, μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για την αυτοματοποίηση. Η τεχνητή νοημοσύνη και οι νέες τεχνολογίες ενδέχεται να καλύψουν μέρος των κενών που δημιουργεί η δημογραφική συρρίκνωση, ενώ η προσέλκυση μεταναστών εργαζομένων αναμένεται να αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Δεν θα αλλάξει όμως μόνο η αγορά εργασίας. Θα αλλάξει και η αγορά προϊόντων και υπηρεσιών. Οι μεγαλύτερες ηλικίες θα αποτελούν ολοένα σημαντικότερο κομμάτι της καταναλωτικής οικονομίας, ενισχύοντας κλάδους όπως η υγεία, η φροντίδα, οι ασφαλίσεις, τα φάρμακα και η προσαρμοσμένη κατοικία.
Την ίδια στιγμή, σε περιοχές όπου τα παιδιά λιγοστεύουν, σχολεία θα συγχωνεύονται ή θα κλείνουν, επιχειρήσεις θα δυσκολεύονται να επιβιώσουν και ολόκληρες τοπικές οικονομίες θα συρρικνώνονται.
Η αντιμετώπιση της υπογεννητικότητας έχει γίνει ήδη προτεραιότητα για πολλές κυβερνήσεις. Όμως τα επιδόματα και οι φορολογικές ελαφρύνσεις δεν έχουν αποδειχθεί αρκετά για να αλλάξουν μόνιμα τη δημογραφική πορεία. Μπορούν να μειώσουν το οικονομικό βάρος της απόκτησης παιδιού, αλλά δεν απαντούν σε όλες τις κοινωνικές και προσωπικές παραμέτρους που επηρεάζουν την απόφαση.
Η καθυστέρηση της οικογένειας, η μεγαλύτερη διάρκεια σπουδών, η επαγγελματική εξέλιξη και η αλλαγή των προτεραιοτήτων των νεότερων γενεών αποτελούν εξίσου σημαντικούς παράγοντες.
Υπάρχει, ωστόσο, και μια διαφορετική ανάγνωση της δημογραφικής γήρανσης. Το γεγονός ότι περισσότεροι άνθρωποι φθάνουν σε μεγαλύτερες ηλικίες αποτελεί αποτέλεσμα της προόδου της ιατρικής, της δημόσιας υγείας και των συνθηκών διαβίωσης. Δεν πρόκειται από μόνο του για αρνητική εξέλιξη.
Το κρίσιμο ζήτημα είναι εάν οι κοινωνίες θα μπορέσουν να αξιοποιήσουν τα επιπλέον χρόνια ζωής. Με καλύτερη πρόληψη, περισσότερες ευκαιρίες για εργασία σε μεγαλύτερες ηλικίες, ευέλικτα μοντέλα απασχόλησης και ενεργότερη συμμετοχή στην κοινωνική ζωή, οι άνθρωποι άνω των 65 μπορούν να παραμείνουν παραγωγικοί και ενεργοί για πολύ περισσότερο.
Ο Άντριου Σκοτ, ένας από τους ερευνητές που μελετούν τις οικονομικές επιπτώσεις της μακροζωίας, έχει υποστηρίξει ακριβώς αυτή την ανάγκη αλλαγής οπτικής: η μεγαλύτερη ηλικία δεν πρέπει να ταυτίζεται αυτόματα με την εξάρτηση.
Το πραγματικό πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι ότι ο πλανήτης γερνά. Είναι ότι μεγάλο μέρος των θεσμών του παραμένει προσαρμοσμένο σε μια εποχή κατά την οποία υπήρχαν πολύ περισσότερα παιδιά, περισσότεροι εργαζόμενοι και λιγότεροι ηλικιωμένοι.
Η δημογραφική πραγματικότητα έχει ήδη αλλάξει. Το επόμενο μεγάλο στοίχημα είναι αν οικονομία, κράτος και κοινωνία θα προλάβουν να αλλάξουν μαζί της.
0 Σχόλια
Αφήστε ένα σχόλιο