Μπορεί τελικά να αλλάξει η προσωπικότητα;

• Για πολλά χρόνια θεωρούσα δεδομένο ότι ο χαρακτήρας διαμορφώνεται, αλλά η προσωπικότητα παραμένει σε μεγάλο βαθμό σταθερή. Η άποψη αυτή στηριζόταν και σε παλαιότερες επιστημονικές προσεγγίσεις, σύμφωνα με τις οποίες η προσωπικότητα διαθέτει ισχυρή γενετική βάση και, επομένως, τα περιθώρια ουσιαστικής αλλαγής της είναι περιορισμένα.

Ακόμη και για τον χαρακτήρα, πάντως, η ιδέα μιας ριζικής μεταμόρφωσης δεν έμοιαζε ιδιαίτερα πειστική. Ο Αμερικανός φιλόσοφος και ψυχολόγος William James είχε περιγράψει ήδη από το 1890 την τάση αυτή, υποστηρίζοντας ότι γύρω στα 30, στους περισσότερους ανθρώπους, ο χαρακτήρας έχει «πήξει σαν γύψος». Με άλλα λόγια, ο εξωστρεφής εξακολουθεί να αναζητά την παρέα, ο οργανωτικός να λειτουργεί με πρόγραμμα και ο αγχώδης να διατηρεί τα γνώριμα μοτίβα αντίδρασής του.

Οι νεότερες έρευνες, ωστόσο, παρουσιάζουν μια πιο ευέλικτη εικόνα. Η σύγχρονη ψυχολογία της προσωπικότητας δείχνει ότι τα βασικά χαρακτηριστικά δεν παραμένουν αμετάβλητα καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής. Αντίθετα, μπορούν να μετακινηθούν σταδιακά και στην ενήλικη ζωή, αν και ο βαθμός και η ταχύτητα της αλλαγής διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Η συναισθηματική σταθερότητα, ο αυτοέλεγχος, η αυτοπεποίθηση και η ζεστασιά, για παράδειγμα, φαίνεται να ενισχύονται κατά μέσο όρο σε διαφορετικές φάσεις της ενήλικης ζωής.

 Η προσωπικότητα μπορεί να αλλάξει με στόχο

Το βασικό επιστημονικό πλαίσιο για τη μελέτη της προσωπικότητας είναι το μοντέλο της Μεγάλης Πεντάδας (Big Five). Περιλαμβάνει την εξωστρέφεια, την ευσυνειδησία, την ανοιχτότητα στην εμπειρία, τη συνεργατικότητα και τον νευρωτισμό.

Τα χαρακτηριστικά αυτά επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε και αντιδρούμε, χωρίς όμως να σημαίνει ότι καθορίζουν απόλυτα τη συμπεριφορά μας.

Οι εμπειρίες, οι συνθήκες ζωής αλλά και η συνειδητή προσπάθεια μπορούν να επηρεάσουν την πορεία τους. Στην επιστημονική βιβλιογραφία, αυτή η διαδικασία περιγράφεται ως «σκόπιμη ή εκούσια αλλαγή χαρακτηριστικών προσωπικότητας»

Τι μπορεί να συμβεί μέσα σε λίγους μήνες

Μια χαρακτηριστική έρευνα πραγματοποιήθηκε το 2015 από τους Nathan Hudson και Chris Fraley. Οι δύο ερευνητές παρακολούθησαν για 16 εβδομάδες ανθρώπους που είχαν θέσει ως προσωπικό στόχο να ενισχύσουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς τους.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όσοι επιδίωκαν συνειδητά να αλλάξουν ένα χαρακτηριστικό κινήθηκαν πράγματι προς την κατεύθυνση που είχαν επιλέξει. Η μεταβολή δεν ήταν θεαματική, αλλά ήταν μετρήσιμη και αποτυπώθηκε τόσο στις αυτοαναφορές των συμμετεχόντων όσο και σε καθημερινές συμπεριφορές.

Το σημαντικό στοιχείο ήταν ότι η επιθυμία από μόνη της δεν αρκούσε. Η αλλαγή συνδεόταν κυρίως με την επανάληψη νέων συμπεριφορών και τη σταθερή προσπάθεια.

Ένα από τα εργαλεία που εξετάστηκαν ήταν οι λεγόμενες «προθέσεις υλοποίησης», συγκεκριμένα σχέδια που έχουν τη μορφή «αν συμβεί Χ, τότε θα κάνω Ψ». Έτσι, κάποιος που θέλει να γίνει πιο εξωστρεφής μπορεί να αποφασίσει ότι κάθε φορά που βρίσκεται σε μια άγνωστη παρέα θα κάνει ο ίδιος την πρώτη κίνηση και θα ξεκινά μια συζήτηση.

Η λογική είναι απλή: ένας γενικός στόχος μετατρέπεται σε συγκεκριμένη πράξη που μπορεί να επαναληφθεί μέχρι να γίνει συνήθεια.

Η αλλαγή δεν είναι απαραίτητα προσωρινή

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα αποτελέσματα μιας μεγάλης τυχαιοποιημένης μελέτης που δημοσιεύτηκε το 2021. Στην έρευνα συμμετείχαν 1.523 ενήλικες, οι οποίοι χρησιμοποίησαν την εφαρμογή PEACH, σχεδιασμένη ειδικά για την ενίσχυση της σκόπιμης αλλαγής χαρακτηριστικών προσωπικότητας.

Για περίπου τρεις μήνες, οι συμμετέχοντες επικεντρώθηκαν στα χαρακτηριστικά που ήθελαν να ενισχύσουν ή να περιορίσουν και ακολούθησαν οργανωμένες δραστηριότητες.

Μετά την ολοκλήρωση της παρέμβασης, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα χαρακτηριστικά είχαν μετακινηθεί προς την επιθυμητή κατεύθυνση. Το ενδιαφέρον είναι ότι η αλλαγή δεν έγινε αντιληπτή μόνο από τους ίδιους τους συμμετέχοντες, αλλά και από ανθρώπους του κοντινού τους περιβάλλοντος.

Όταν οι ερευνητές επανεξέτασαν τους συμμετέχοντες τρεις μήνες αργότερα, διαπίστωσαν ότι οι μεταβολές εξακολουθούσαν να υπάρχουν. Αυτό υποδηλώνει ότι η συστηματική εξάσκηση διαφορετικών τρόπων σκέψης και συμπεριφοράς μπορεί να αφήσει πιο μόνιμο αποτύπωμα.

Στο ίδιο συμπέρασμα κινείται και ανασκόπηση 30 μελετών με περισσότερους από 7.700 συμμετέχοντες. Οι οργανωμένες παρεμβάσεις φαίνεται ότι μπορούν να επιφέρουν μικρές αλλά μετρήσιμες μεταβολές στην προσωπικότητα, ενώ οι αλλαγές ενδέχεται να ενισχύονται όσο περνά ο χρόνος και να συνδέονται με καλύτερη ψυχολογική ευεξία.

Ποιοι θέλουν περισσότερο να αλλάξουν;

Η επιθυμία για αλλαγή της προσωπικότητας δεν φαίνεται να είναι καθόλου σπάνια, ιδιαίτερα στις νεότερες ηλικίες.

Μεγάλη διεθνής έρευνα, στην οποία συμμετείχαν 13.278 φοιτητές από 55 χώρες και 42 διαφορετικές γλώσσες, έδειξε ότι περίπου 60,4% δήλωσαν πως εκείνη την περίοδο προσπαθούσαν να αλλάξουν κάποιο χαρακτηριστικό τους.

Οι συχνότεροι στόχοι ήταν η μεγαλύτερη συναισθηματική σταθερότητα, η ενίσχυση της ευσυνειδησίας, η αυξημένη εξωστρέφεια και η μεγαλύτερη συνεργατικότητα.

Η εικόνα που προκύπτει από τις σύγχρονες μελέτες είναι επομένως λιγότερο απόλυτη από την παλιά αντίληψη ότι η προσωπικότητα «κλειδώνει» οριστικά. Τα βασικά χαρακτηριστικά μας έχουν πράγματι σταθερότητα και ισχυρές βιολογικές βάσεις, όμως δεν είναι αμετάβλητα.

Η αλλαγή δεν έρχεται από τη μια μέρα στην άλλη ούτε σημαίνει ότι ένας άνθρωπος μπορεί να μετατραπεί πλήρως σε κάποιον άλλον. Μικρές, συστηματικές και στοχευμένες αλλαγές στη συμπεριφορά, όμως, φαίνεται ότι μπορούν σταδιακά να μετακινήσουν και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούμε ως άνθρωποι.